یوُماق لار(کنایه ها و تشبیهات)
«یوُماق لار»، کنایات تحسین بر انگیزی است که در مجالس و تجمعات به صورت گروهی و یا
بین دو نفر به شکل مسابقه مهارت در سخن گفتن و تشبیه کردن برگزار می گردد.
هر
یک از دو نفر می تواند رقیب خود را به هر چیزی که در زندگی واقعی با آن برخورد دارد
تشبیه نموده موجب خنده ی حضار گردد. این کار تا آنجا ادامه می یابد که یکی از طرفین
با دستپاچگی سخنی برای گفتن نمی یابد که در این صورت او بازنده ی این مسابقه به
حساب می آید. هر یک از افراد سعی دارند با یافتن بهترین سخنان کنایه آمیز، توانایی
خویش را در بیان، تشبیه و مزاح به نمایش بگذارند. جالب اینکه در این مسابقات در
بعضی موارد از تشبیهاتی بسیار تند و زننده نیز استفاده می کنند که در این صورت نیز
هیچیک از طرفین حق ناراحت شدن و کینه گرفتن از طرف دیگر را نخواهد داشت.
«یوُماق لار»، تشبیهاتی هستند که بیشتر با خصوصیات اخلاقی، رفتار، چهره ها و شکل
شخصیتی انسان ها ارتباط دارد.
به
نظر می رسد آوردن مثال هایی با ترجمه ی فارسی بر روشن شدن موضوع کمک بیشتری کند:
–
بوْلوُپ دورشونگ نأهیلی؟ – آغاچ یوُودان یالی!
این چه
طرز و ایستادنه؟ – انگار عصا قورت دادی!
–
بوْلوُپ بارشینگ نأهیلی؟ – قوُش توُتجاق پیشیک یالی!
این
چطور راه رفتنه ؟ مثل گربه ای که دنبال شکار گنجیشکه!
–
بوْلوُپ گِلشینگ نأهیلی؟ – اؤی دِن قاولان چاغا یالی!
این چه
طرز اومدنه؟ به بچه ای می مونی که از خونه بیرونش کردن!
– یؤره
شینگ داغی نأهیلی؟ – ساپاندان سیپان کِسِک یالی!
این چه
راه رفتنه؟ به کلوخی می مونی که از فلاخن در رفته!
– یؤره
شینگ نأهیلی؟ – آیاقلانمادیق کؤشِک یالی!
تو چه
طور راه می ری؟ به بچه شتر پا نگرفته می مونی!
–
هونگـّوردینگ قوُرسین – دؤویک کأدأ یل دوشن یالی!
غرغرشو
باش ، انگاری بادیه که در کدوی شکسته افتاده!
و...
کنایات و
تشبیهاتی که به ظاهر آدمی ارتباط دارد:
–
اوْتوُرشینگ نأهیلی؟ – سوْقی داشی یالی!
همچین
نشستی، انگار دسته ی هاونی!
– ساچینگ
نأهیلی؟ – اوْقلی کیرپینگ تیکه نی یالی!
موهاشو
باش، به خارای جوجه تیغی می مونه!
تشبیهاتی
که در ارتباط با اعضای بدن صورت می گیرد:
– اِلینگ
داغی نأهیلی؟ ــ
تامدیر کِسه وی سی یالی!
چه دستی
داری، مثل پاروی نونوایی!
– گؤزونگ
نأهیلی؟ – چاقینگ چویی یالی!
چه
چشمانی، مثل میخای دسته ی چاقو!
– کِلأنگ
قورسین! کِسِک قیسان تِنه یالی!
سرش را
باش، انگار خربزه ی نارسی که زیر فشار کلوخ مونده!
– دیشینگ
نأهیلی؟– ییل آشان سونگک یالی!
دندوناشو! مثل استخوان یکساله می مونه!
*
تشبیهاتی
که با پوشاک ارتباط دارد:
دختر:
تِلپه
گینگ نأهیلی؟ – حرام اؤلِن تاوغینگ ماسلیغی یالی!
کلاشو
باش، مرغ حرام مرده رو می مونی!
پسر:
تاخیانگ
نأهیلی؟ – یارتی قارپیز یالی!
کلای تو
هم نصفه هندونه می مونه!
دختر:
کؤینه
گینگ نأهیلی؟ – اؤلینگ کِپه نی یالی!
لباس تو
هم مثل کفنه!
با
مثال هایی که در بالا آورده شد. می توان فهمید که «یوماق»، اصولاً جمله ای است که
واقعیات زندگی را با معانی مجازی و با کنایات مضحک و خنده دار بیان می دارد.
در
برخی مواقع، افراد نظرات و طرز فکر خود را به یکدیگر در قالب «یوُماق» بیان می
کنند. و نهایت انزجار خود را از برخی خصوصیات که شایسته ی آدمی نیست اظهار می
دارند.
به
عنوان مثال، فردی بی احساس را که در یک کار دسته جمعی حضور داشته، ولی هیچ علاقه ای
به کار کردن از خود نشان نداده و وقت کُشی می کند، به سنگ یخ زده تشبیه نموده و می
گویند:
دوْنگـّارا داش بوْلا!
ویا
کسانی را که حیله گر و حقه باز هستند به مار دفن شده تشبیه می شوند:
گؤمیلِن
ییلان بوْلا!
ویا آدم
های تنبل به مترسک تشبیه شده اند:
قارانتغا
بوْلا!
به نمونه
های دیگر از «یوُماق» توجه کنید(١):
– آغزینگ
نأهیلی، ییرتیلان یانلیق یالی.
آغزینگ
نأهیلی، اوْپان اوْجاق یالی.
–
آلقیمینگ نأهیلی، ایسینان گؤهِردینگ آلقیمی یالی.
–
آیاغینگ نأهیلی، مایا یالی.
–
بوُرنوُنگ نأهیلی، یر چیلیم یالی.
–
بوُرنوُنگ نأهیلی، قارینجانینگ هینی یالی.
–
بوْغازینگ نأهیلی، چوْپانینگ تـﯚیدﯚکی یالی.
–
بوْیوُنگ نأهیلی، دریا بوْیلاجاق یالی.
–
بوْلوُپ گِلشينگ نأهيلی، قوزوسينی آلديران قوْيوُن يالی.
–
بوْلوُپ دوُرشوُنگ نأهيلی، قاوين چی نينگ قارانتغی سی يالی.
–
بوْيوُنگ نأهيلی، ایگده قاقيليان سيريق يالی.
–
قوُلاغينگ نأهيلی، يارتی چاپادی يالی.
–
گؤورأنگ نأهيلی، جوُواز سوْقوُسی يالی.
–
گوررونگينگ نأهيلی، ايت اوْتلان يالی.
–
دوْداغينگ نأهيلی، آروانانينگ دوْداغی يالی.
–
اينجيگينگ نأهيلی، داتی يالی.
–
یـﯚزﯚنگ نأهیلی، بازاردان قایدان اؤکـﯚزینگ یـﯚزی یالی.
–
مانگلایینگ نأهیلی، چأینه گینگ قاپدالی یالی.
–
موُرتونگ نأهیلی، ازیلن خوْرازینگ قوُیروُغی یالی.
–
اوْتوُرشینگ نأهیلی، دوْنگدوُریلان داش یالی.
–
ساقغالینگ نأهیلی، قوُمدا بیتن سلین یالی.
– ساچینگ
نأهیلی، ایت اوْْینان یوْروُنجا یالی.
– سسینگ
نأهیلی، پیشیگه شام بوْلان سیچانینگ سسی یالی.
– هیبتی
نگ نأهیلی، زمزنینگ هیبتی یالی.
– چؤرک
اییشینگ نأهیلی، اﯚچ گـﯚنـﯚنگ آجی یالی.
– الینگ
نأهیلی، قاویرغا چمچه سی یالی.
از
آنجا که «یوماق» بر اساس بسیاری از واقعیت های ملموس در زندگی بوجود آمده در زبان
محاوره ای مردم و در آثار نویسندگان و شاعران کاربرد فراوانی دارد. و با بکارگیری
آن در سخن و یا نوشته می توان درک وسیع و عمیق تری از افکار خود را به دیگران القاء
نمود.
۱–
برگرفته از کتاب «آلتین خزینه» ص ۷۸ – ۷۷.
منبع:
سیری در ادبیات شفاهی ترکمن
تهیه و
تنظیم: ش . آق
