INGMAR BERGMANYÑ ÝAGTY ÝADYGÄRLIGINE…
Beýik
şwed kinorejissery Ingmar Bergman 30-njy iýulda, 89 ýaşynyñ içinde dünýäden ötdi.
Soñky ýyllaryny Forö (Goýunada) adasyndaky
öýünde ümsümlikde geçiren kino ussady adamzada bahasyna gymmatly medeni miras
galdyrdy. Bergmanyñ ”Ýedinji möhür”, ”Tomus gijesiniñ ýylgyrmalary”, ”Ýertutly
meýdan”, ”Dymyşlyk”, ”Persona”, ”Fanni we Aleksandr” ýaly filmleri kino
sungatynyñ taryhyna hemişelik girdi. Olaryñ käbiri, meselem ”Ýedinji möhür”,
”Fanni we Aleksandr” bolsa, kino sungatynda deñinden geçilmejek eserler saýylýar.
Ingmar Bergman Ikinji Jahan urşunyñ möwç
urýan döwri Stokgolm Universitetini bitirýär. Universitetde ol edebiýaty we
sungatyñ taryhyny öwrenýär. Ol 1941 ýyldan başlap professional kino sungatyna
baş goşýar. I.Bergmanyñ döredijilik aýratynlygy – onuñ ähli filmlerine diýen
ýaly scenarini özüniñ ýazanlygydyr.
Bergmanyñ
kinolarynda adam durmuşynyñ manysy agtarylýar, ol filmlerde adam öz
töweregindäki boşlugy duýýar, ýaşaýyşdaky öz orny hakda oýlanýar. Şol
oýlanmalary Bergman iri planda, öz gahrymanlarynyñ ýüzlerindäki özgermeleriñ iñ
bir owunjak detallaryna çenli yzarlamak arkaly tomaşaçylara ýetirmäge jan edýär.
Onuñ käbir filmlerinde her epizod bir özbaşyna jivopis eserine meñzeş. Şol
jivopis eserleriniñ yzygiderli ýerini çalyşmagy netijesinde-de örän üýtgeşik
saldamly, kalbyñy heýjana getirýän dinamiki ösüş emele gelýär. Men Bergmanyñ
eserlerinde şatlykdan gussa agdyk gelýär diýip hasaplaýaryn. Adamzat ýaşaýşynyñ
düýbüni dörseñ, eýse başga nähili bolsun?..
Ingmar Bergman diñe bir kino sungatynda
däl, eýse teatrda-da özüni synap gören adam. Ol şved teatrlarynda Şekspiriñ,
Çehovyñ, Ibseniñ we ençeme beýleki dünýä belli dramaturglaryñ pýesalaryny
sahnalaşdyrdy.
Ingmar Bergman durmuşda edepli, ýokary
medeniýetli adamdy. Maña onuñ köpçüligiñ öñünde eden çykyşlaryny gös-göni zalda
bolmasam-da, ýazgyda görmek, diñlemek miýesser etdi. Ol çykyşlar örän saldamly,
tebigatyñ aýratyn zehin eçilen adamsyna degişlidi. Ýöne I.Bergman günde-günaşa
halkyñ öñüne çykyp ýörmegi pişe edinen adam däldi. Salykatlydy. Öz ýerini,
sarpasyny gowy bilýärdi. Soñky ýyllar ol has hem ümsüm ýaşady, öz öýünden çykyp,
daş ýerlere gitmedi. Belki-de, bu onuñ saglyk ýagdaýy bilen baglydyr.
Gysgaça
aýdanyñda, 2007 ýylyñ 30-njy iýulynda adamzat sungatyñ gaýtalanmajak ägirdini
ýitirdi. Kino sungatynda Ingmar Bergmanyñ Fellini, Kurosava, Tarkovskiý ýaly
beýik ussatlaryñ arasynda orny bar. Sungaty öwrenijileriñ, kinorejisserlaryñ
käbiriniñ pikirine görä, Bergmanyñ döredijiligi agzalýan ussatlaryñ
kämilleşmeginde-de rol oýnan.
Ingmar Bergmanyñ filmleri elitar sungat
hasap edilýär. Türkmenistanly kinosöýüjiler onuñ döredijiligi bilen giñden tanyş
diýip bolmaz, ýöne onuñ adyny eşitmedik welin, az-azdyr. Dogrusyny aýtsañ, hut
Şwesiýanyñ özünde-de Bergmanyñ döredijiligine elitar sungat hökmünde garalýar.
Adamlaryñ sungata düşünişiniñ deñ bolmaýşy ýaly dörediji adamlaryñ ussatlygy-da
deñ däl, ol hem basgançaklardan ybarat. Okyjy, tomaşaçy, diñleýji sungatyñ
dagyna näçe basgançak ýokary galyp bilse, şonça-da has uzaklary görýär, onuñ
öñünde şonça-da alys gözýetimler, çuñluklar, görülmedik gözellikler açylýar…
Ak Welsapar, ýazyjy
2007-07-31
