KERIM GURBANNEPESOW
(1929-1988)
Türkmenistanyň halk ıazyjysy, Magtymguly baıragyyň eıesi Kerim Gurbannepesow
1929-njy ıylda Gökdepe etrabynyň İaňgala obasynda daıhan maşgalasynda eneden
bolıa. Obada 7 ıyllyk mekdebi gutorıar. Kyrkynjy ıyllaryň başlarynda etrabyň
“Kolhozçy sesi” gazetinde ilkinji çagalyk goşgulary çap edilıär. 1945-1946 – njy
ıyllarda Tejen derıasynyň boıunda gurulıan emeli suw howdanynyň gurlyşygynda
işleıär. Şol ıerde-de ol ıörite gurluşykçylar üçin çykarylıan köp tiražly
gazetde öz goşgulary bilen yzgider çykyş edip başlaıar.
1949-njy ıylda Kerim agany goşun hataryna çagyrıalar. Bu ıerde-de ol poeziıa
bilen iş salyşmagyny dowam etdirıär. Goşun soldat hakda ıazan onlarça goşgulary
“İaş kommunist”, “Sowet Türkmenistany”, gazetlerinde çap edilıär. 1951-nju ıylda
goşun gullugyndan boşap ıene-de žurnalistik kärine dolanyp gelıär. 1952-nji
ıylda ıaş şahyryň ilkinji kitaby neşir edilıär. Bu kitaba giren goşgulary entek
umumylykdan, dekloratiwlikden, köpsözlülik, forma kowalaşmak ıaly kemçilikleri
bardy. Kerim aga entek ıaşdy, öwrenıärdi yhlas bilen başgalary okaıardy.
1954-nji ıylda onuň çalt ösıän şahyrlygyny subut edıän goşguler ıygyndysynyň
ikinjisi çap edildi. Bu ıygyndy Kerim aganyň döredijilik tematikasynyň
baılaşandygyny görkezdi. İaş şahyryň şygyr sungatynyň inmçe tärlerini çalt
özleşdirıändigine göz ıetirip bolıardy. Kerim aga şol döwür Türkmen döwlet
uniwersitetynyň agşamky bölüminde okaıardy. Ol ony gutoryp, neşirıatyň redaktory
bolup işledi.
Kerim Gurbannepesow azda-kände beıleki dildäki eserleri hem terjime edıärdi.
Onuň terjime eden ululy-kiçili 250 töweregi eserleri Türkmenistanda terjime
edebiıarynyň altyn hazynasyna girıär.
İekeje mysal
Abdyrahman Jamydan:
Dişiň bilen gyzgyn
demri gemirmek,
Dyrnak bilen gara
dagy ıumurmak,
İalynly ojaga
kelläňi sokmak,
Kirpikleriň bilen
köz alyp çykmak,
İüz ineriň ıükün
gerşiňe atmak,
- Magrypdan
Maşryga pyıada ıetmek -
Şu zatlaň hemmesi
bolsa-da kyn zat,
Gurrumsaklaň
öňünde başyň egenden aňsat.
Şahyr “Apat”, “İarap borka”, “Türkmeniň”, “Altyň biri”, “Gumly gelin” ….. ıaly
goşgylary bagşylaryň repertuarynyň bezegi bolan, onlarça eserlerini
häsıetlendirip Türkmenistanyň halk bagıysy, Magtymguly baıragynyň eıesi Sahy
Jepbarow şeıle diııär: “K.Gurbannepesowyň goşgylarynyň köpüsi dörände öz nepis
sazy bilen bile dünıä inen, bize bolsa şol ajaıp sazy tapaımak galıar” diııär.
Kerim aga tutuş döredijiligi halk danalygyna, halk parasatlygyna, halk
döredijiligine we gündogar klassikalarynyň ajaıyp däplerine daıanıar. Şonuň üçin
hem onyň poeziıasynyň halkylygy internasionallyk bilen gönüden-göni sepleşip
gidıär. Bu bolsa onuň eserleriniň ideıa ötgürligi bilen çeperçilik mazmunynyň
baılygyny emele getirıär. Muňa “Aňsat bilen kyn” diıen şygyryny mysal getireliň:
“Men-men” diımek
üçin ıekeje gezek
Dodakdan-dodagy
göterip bilsek –
Dünıäni “Men”
bilen doldurmak mümkin.
“Men-men” diımek
aňsat, “Sen-sen” diımek kyn.
“Sen-sen” diımek
üçin sen oňat gerek…
Akyl bermek üçin
ıekeje gezek
Akyllyň sözlerin
gaıtalap bilsek –
Özüňe akyllam
diıdirmek mümkin.
Akyl bermek aňsat.
Akyl almak kyn.
Akyl almak üçin aň
sagat gerek….
K.Gurbannepesow 1957-nji ıylda okyjylara “Taımaz baba” poemasyny hödürleıär. Bu
eser şahyra uly şöhrat getirıär. Soň ol: “Ata we ogul”, “Ajy günler, süıji
günler”, “Gumdan tapylan ıürek”, “Aıal bagşy”, “Ynsan bilen ynsap”, “Namys
hakydasy”, “İürek poemasy” … ıaly iri sıužetli eserlerini ıazıar.
K.Gurbannepesow Türkmenistanyň ıazyjylarynyň gurultaılarynda poeziıa
hakda dokladlar etdi. Ol ömrüniň soňky ıyllarynda saglyk ıagdaıynyň
ıaramazlaşıandygyna garamazdan, tutuş halk, jemgyıetçilik, döwlet ähmiıeti üçin
uly işleri gerdeninde göterdi. İazyjylar soıuzynyň başlygynyň orunbasary,
Prawleniıe agzasy, Türkmenistanyň ıokary sowetiniň deputaty hökmünde uly işler
etdi. Oňa bütin halk edebiıatymyzy kämilleşdirmekdäki bitiren hyzmatlaryna
mynasyp hormat goııalar.
Kerim aga “Tomus ıazgylarynyň” bir ıerinde şeıle diııär: “Hakyky ıazyjy
tankytçydan gorkmaıar. Ol diňe okyjydan gorkıar.” Şahy öz bütin döredijilikli
ömründe şu sözleri baıdak edip göterip gezdi. Ol türkmen edebiıatynyň Berdi
Kerbabaıew, Ata Gowşudow, Rehmet Seıidow, Aman Kekilow, Gara Seıtliıew ıaly uly
ıazyjylar bilen işledi.
Şahyryň poeziıasy gumanizm, watançylyk, internasionalizm ideıalary bilen
ıugrulandyr. Adamyň begenjine begenip, gamyny deň paılaşyp bilıän ynsan. Ine
ıeňiş güni bir garryja ene oň ıanyna gelıäde: “Çynmy?!” diıip soraıa. Liriki
gahryman oňa: “Çyn, ene jan, çyn, çyn!” diıip begençli buşlaıar. Emma ol garryja
enäniň bu ıeňiş üçin ogluny gurban berenini ıatlaıar-da, elhenç gama batıar:
Üç oglun ugradan
şol garry enäň
Üç habar täzeden
agartdy saçyn.
Her ogluň deregne
bir bölek kagyz …
“…. Çynmy, balam,
bular?!”
Ne ıalan, ne çyn –
Hiç zat diıip
bilmän bakypdym ıere.
Göıäki diıersiň üç
tonna gurşun
Gerşimden inipdi …
Şol enä duşsam –
Henizem, henizem
Egşerip ıörşüm.
Il-güniň agyr derdine düıünip bilıän şahyra okyjylar hormat goııar. Kerim aganyň
“Hoşlaşyk” diıen goşgysyndaky aşakdaky sözleri aıdyp, oňa seni ynandyrıan
gahrymana, eısem hakyky manysyndaky gumanist diımezlik mümkinmi?
… Ähli urşlaryň
eımenji bilen,
Hoşlaşdym balasyn
aldyran enäň
Eräp-akyp giden
göreji bilen…
Hoşlaşanda bolsam
şol ıyllar bilen
Söıgüler,
gözıaşlar, gaıgylar bilen
Heniz-henizlerem
her ädimimde
Şol duşuşyp ıörün
Men olar bilen…
Ak gyňaç, ak saçly
bir ene görsem-
Dört ıyl aglap,
gözün ereden ene,
Oglunyň suradyn
bagryna basyp
Ak saçlaryn ıaıyp,
bozlap dur ıene
Mele saçagmyzdan
her säher, her şam
Mele-myssyk nany
sogran badyma,
Ajyndan ölenje şol
çagaň eli
Ösgünje dyrnagyn
synçıar buduma
İuwdup bilmän,
çeıäp duran nanymy,
Böwrüm diňşirgenip,
seredıän aşak…
Bu
setirlerde uly iliň, umumy ynsanyň başyna agyr günleri salan şol elhenç urşuň
rujy azaplary bilen ıaşaıan şahyryň ynsanperwerligini aıdyň görüp bolıar. Şahyr
il-günüň aladalary bilen geçmedik, diňe özüniň kiçijik bähbitleri bilen ıaşalan
ömri doly bahaly, adamkärçilikli ömür hasaplamaıar:
Gara gaıgyň bolsa
garnyň-aladaň,
Gurruga gaçsaňam,
tapdyr bir mydar.
İöne weli ikaıakly
bendäňi
Dört aıakla
meňzetmäwer, eı Hudaı…
Şahyr köplenç “Eger sen ömrüň diňe bir öz şahsy baähbitleriň bilen gümra bolup,
il-gün aladalaryny paılaşmadyk bolsaň, ol ömrüň manys näne?” diıen soragy köp
gezek gaştalaıar.
Ir bilen oıanıaň.
Öşüň ıerbe-ıer
Keıpiň kök, janyň
sag, Hudaıa şükür
Goňşyňdan bir
dertliň nalasy gelıär
Şonda näme hakda
edersiň pikir –
Öıüňdäki ajap sapa
hakdamy?
İa şol dertlä
gerek şypa hakdamy?…
Käte ejiz bolıaň
adam diıen zat
Şonda gelip,
derdiň soraşan gerek.
İöne weli derdiň
soraşmak üçin
Ilki seni dertden
goraşan gerek…
Uruş döwrüniň söweşjeň gahrymanlarynyň çeper obrazyny döretmekde
K.Gurbannepesow “Ajy günler, süıji günler” poemasynda ep-esli üstündik gazandy.
“Taımaz baba” şahyra ilkinji uly şöhrat getiren iki kitapdan ybarat poemadyr.
Poemanyň birinji kitabt şahyryň öz adyndan aıdıan aşakdaky setirleri bilen
başlanıar:
Aılansaň-da
oba-oba,
Taımaz ıaly bälçik
baba
Tapaımarsyň,
Tapaımarsyň.
Bir otyrsaň,
gapdalyndan
Aňsat-aňsat
goıaımarsyň…
