“ Haraıym‚ Döndiniň” döreışi
ALK arasynda bu goşgynyň döreışi
barada şeıle rowaıat bar. Beıik akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň ıegeni
Zelili şahyr öz daıysynyň durmuşy tematikasyny dowam etdiriji hasaplanıar. Ol
söıgi temasyndan hem goşgular ıazypdyr.
Zelili şahyr özüniň obadaşy Döndi
atly gyz bilen halaşypdyr. Ol ıigitlik çagyna ıetende Döndi gyz bilen maşga
gurupdyr‚ onuň söıgüsine mynasyp bolupdyr. Zelili örän şahandaz‚ gürrüňçi ıigit
eken. Toı meılisler onsuz geçmändir. Ony uzak obalarda bolıan toılara-da çagyryp
ökidipdirler‚ her gezegem hepdeläp diıen ıaly yzyna dolanyp gelmändir. Şeıle
ıagdaıda Döndi gelniň sabyr käsesi dolıar. Bir gezek Zelili toıdan gaıdyp gelıär
weli‚ Döndi gelin onuň öňünde şeıle mesele goııar. «Men seniň bilen hemişe
bileje gülüp-oınap ıaşaryn diıen umytdadym. Emma ol arzuwlarym puç bolup barıan
ıaly. Sen asyl giden ıeriňden hepdeläp gaıdybam geleňok‚ geleniňde-de oınam gün
öıde bolman‚ ıene-de toı diıip gidıärsiň. Şonuň üçin hem indi şeıle ıagdaı
gaıtalanaısa‚ menem atam öıüme tutup gidıärin». Diıipdir.
Şahyr ıaş gelniniň sözlerini dykgat
bilen diňläpdirde‚ giden ıerinden wagtynda dolanyp geljekdigine söz beripdir.
Şol günüň ertesi şahyry ıene-de bir toıa alyp gidipdirler. Şahyr bu saparam
gelnine beren wadasyny unudyp‚ esli egelnıär. Beren wadasynda tapylmansoň‚
Döndiniň ıene ynjalygy gaçypdyr‚ ıöne atasy öıüne gidip bilmändir. Zelili ıaly
halaşyp gelen şahyr ıigidiňi taşlap‚ ataň öıüne gitmek heı-de heňe geljek
zatmydyr. Beıle bisyratlygy Döndi gelin edip biljek däldi. Şeıle-de bolsa‚ ol
Zelilä «göz görkezmegi» ıüregine düwüpdir.
Şol gezegem şahyryň märekäni güımäp
oturan ıerine bezemen atly bir ıigit gelipdir. Ol gelşinede gürrüňi diňläp
durupdyr. Birdenem‚ Zeliliniň gözi atla kaklyşypdyr. Siňe seretse‚ atyň üstünde
ıylgyryp oturan öz kyıamatlyk dogany Seıdi şahyr bolsa nätjek. Zelili tarsa
ıerinden turıar-da‚ ylgap baryp‚ Seıdini gujaklap‚ atdan düşürıär. Olar
saglyk-amanlyk soraşıarlar. Şonda Zeliliniň Döndä beren wadasy ıadyna düşüp‚
derrew märeke bilen hoşlaşıar-da‚ oba gaıtmak bilen bolıar. Obadaşlary iki
şahyry uly hormat bilen garşylaıarlar. Emma Zeliliniň hiç ynjalygy bolmandyr‚
sebäbi Döndi gelniň onuň öňünde keserdip goıan şerti bardy ahyry.
Zelili yzynda nämeleriň bolanyny
bilmek isläp‚ öıe öňürti ıeke özi girmekligi ıüregine düwıär. Seıdi şahyr atyny
gazyga baglamakçy bolıar. Döndi gelin Zeliliniň ıetip gelıändigini eşidip‚
bürenjegini çöwre bürenip‚ aňyrsyny bakyp oturyberipdir. Şonda şahyr onuň öıde
bardygyna-da şükür edipdir‚ bolup oturyşyna welin‚ gaty geňirgenipdir. Ol
birbada näme ederini bilmän‚ ıaıdanyp durupdyr‚ sebäbi dosty Seıdä syr
bildirmän‚ ıagdaıy düzetmek zerur. Zelili ahyry belli netijä gelıär:
«İalbaryp-ıakaryp göreıin. «ıagşy söz ıylany hininden çykarar» diıen dana nakyla
eıersem‚ belki‚ ıumşap‚ raıyndan gaıdaıady-da». Ol Döndi gelniň garşysyna geçip‚
çök düşüp oturıar-da meşhur «Haraıym‚ Döndi» goşgusyny aıdyp başlaıar.
Haraıym‚ Döndi aıdymy,
ıerine ıetirıän Türkmenistanyň halk bagşysy Orazgeli İylıasow.
Aıdym
“ Haraıym‚ Döndi”
Gulam şahym‚ saňa
dada gelmişem‚
Eşitgin arzymy
haraıym‚ Döndi‚
Perwana dek özüm oda
urmuşam‚
Eger razy bolsaň‚
ıanaıyn‚ Döndi.
İaradan Alladan gaıry
pena ıok‚
Dilde zikr‚ senden
başga sena ıok‚
Men bilmedim mende
zerre günä ıok‚
Hatam bolsa‚ geçgin
günämi‚ Döndi.
Men aglar men‚ zag
gonupdyr gülüňe‚
Gel‚ bir sözde
guwanaıyn tiliňe‚
Beıle jebir etmegin
misgin guluňa‚
Syr perdäň‚ aç ıüzüň‚
göreıin Döndi.
Hijran ody bilen
ıürek daglady‚
Iki elimiz ıakamyza
baglady‚
Çola ıerde zaryn
kylyp aglady‚
Ahyry işidir Hudaıym‚
Döndi.
Bolmadym dünıäde bäş
gün parahat‚
Gündiz aramym ıok‚
gijeler rahat‚
Mundan artyk hiç bir
bolmaz muşakgat‚
Bir günüm ıyl‚ ıüz
ıyl bir aıym‚ Döndi.
Zelili diıer‚ indi
teble bolup men‚
Çykabilmän‚ yşk
bährinde galyp men‚
Seıdini alyp‚ seıle
gelip men‚
Budur meniň
dostum-hemraıym‚ Döndi.
Goşgy şeıle bir zaryn äheňde
aıdylypdyr. Şeıle hem ıörite özüne bagyşlanyp düzülenligi‚ Zeliliniň kyıamatlyk
dogany Seıdiňem myhman gelenligi sebäbli‚ Döndi gelin ıumşaıar‚ öňki öıkelerini
unudıar-da‚ derrew bürenjegini düzedıär we myhmana hyzmat etmäge taııarlanıar.
Şu wakanyň üstüne şol döwrüň meşhur bagşysy‚ Zelili şahyryň ıegre dosty Garadäli
gökleň hem geläıipdir. Bagşy hemişe Zelili şahyr bilen ıygy aragatnaşykda bolup‚
onuň goşgularyna aıdymlar döredipdir. Ol bu gezegem şahyrdan täze goşgy
döretmegi haıyş edipdir. Şonda Zelili şahyram az begenmändir‚ onuň depesi gök
diräpdir. «Aı‚ bagşym‚ sen-ä edil taııarja aşyň üstünden geläıdiň öıdıän» diıip‚
«Haraıym‚ Döndi» goşgusyny gaıtalap aıdyp beripdir. Bu goşgyny Garadäli bagşy
salymyny bermän‚ saza geçirip ‚ şol günüň özünde aıdymyny hem aıdyp beripdir.
Bu aıdymyň heňi-de özi ıaly zaryn ıaňlanypdyr‚ diňleıjini heıjana getiripdir.
Ine‚ şondan bärem «Haraıym‚ Döndi» diıen halk aıdymy bagşylar tarapyndan
toılarda aıdylyp gelinıär. Belli sazandalar onuň sazyny hem ürç edip çalıarlar.
Aıratyn hem meşhur bagşylarymyz
-
Türkmenistanyň halk bagşylary Sahy Jepbarow‚ Orazgeli İlıasow‚ Aşyrmämmet
Dawudow dagynyň aıdyşlary halkyň göwnünden turıar. Bu bagşylaryň aıdyşyny
tolgunman diňlemek asla mümkin däl. Şonuň ıaly-da «Haraıym‚ Döndi» halk sazyny
meşhur sazandalarymyz häli-şindi ıaňlandyryp durıarlar. Sazandalar ol heňi
dürli-dürli görnüşde çalıarlar. Meşhur mukamçy‚ Türkmenistanyň halk bagşysy
Mylly Täçmyradow‚ onuň şägirtleri İagmyr Nurgeldiıew‚ Aımämmet Aşyrow‚ Annanyıaz
Öwezow we başgalar bir dürli görnüşde ıerine ıetirıärler. Türkmenistanyň halk
artisti Pürli Saryıew‚ ezber sazandamyz Soltanmyrat Jygaıew‚ Durnazar
Hudaıberenow dagynyň çalyşlary başga bir görnüşde.
Bulardan başga-da bu sazy Türkmenistanyň
halk bagşylary Han Akyıew‚ Türkmenistanyň halk artisti Akmyrat Çaryıew‚
Türkmenistanyň at gazanan artisleri İazgeldi Kuwwadow‚ Gurbannazar Nurymow
dagylar hem çalıarlar. Gyjakçy Türkmenistanyň at gazanan artisti Oraz Saryıew
hem «Haraıym‚ Döndi» sazyny ussatlyk bilen çalardy. Meşhur mukamçy Mylly aga her
bir sazy iki-üç görnüşde çalyp görkezerdi. Mümkin Soltanmyrat öz agasy hem
halypasy‚ saz äleminiň pälwany Mylly agadan öwrenendir.
Dogrusy‚ goşgynyň aıdymam‚ sazam
edil goşgynyň özi ıaly zaryn‚ ıalbaryjy äheňde diňleıjiniň kalbyna aralaşıar.
Atabally GELDIMÄMMEDOW
Taııarlan: Ş.A
Türkmen Kultur
Ojagy‚ Göteborg
